Powieść o spirytyzmie i wyniszczających ambicjach – recenzja książki „Zaułek koszmarów”
5 min read
Autor grafiki: Eden Król / Okładka książki: Wydawnictwo Kobiece
Zaułek koszmarów to książka autorstwa Williama Lindsaya Greshama, wydana po raz pierwszy w 1946 roku. Jest to mroczne dzieło literatury kryminalnej XX wieku. Historia o spirytyzmie, kanciarstwie, obwoźnym jarmarku, tajemnicach i ludziach będących w stanie zrobić wszystko, aby osiągnąć swój cel – ale czy z sukcesem?
Fabuła opowiada o Stanie Carlisle, kuglarzu wędrownej trupy, który obserwując występ świrusa – alkoholika i degenerata – odgryzającego łby kurom, postanawia inaczej pokierować swoim życiem. Dzięki swojej ambicji oraz determinacji wspina się po drabinie sukcesu zawodowego. Jednakże nie na długo, gdyż sprawy zaczynają się komplikować.
Geniusz tkwi w szaleństwie
Autor powieści – W. L. Gresham – urodził się w 1909 roku w Baltimore. Ukończył liceum ogólnokształcące w Brooklynie (Erasmus Hall High School). Miał niespokojny umysł: zatracał się w ideach marksizmu, psychoanalizy, chrześcijaństwa, buddyzmu i Anonimowych Alkoholików. Zmagał się również ze swoimi własnymi demonami. Z tego narodziła się właśnie ta książka, która przyniosła autorowi sławę i fortunę. Jednakże zaprzepaścił ją, a podupadając na zdrowiu popełnił samobójstwo 1962 roku w Nowym Jorku.
“Jarmarczna atmosfera powieści przesiąknięta jest potem, kurzem, alkoholem i stłumionym pożądaniem.” – Michael Dirda “The Washington Post”
Powieść zrodziła się na przełomie lat 1938-1939 w wiosce niedaleko Walencji. Właśnie tam Gresham czekał na repatriację jako jeden z międzynarodowych ochotników walczących w obronie Republiki (hiszpańska wojna domowa). Od pewnego mężczyzny usłyszał historię o jarmarcznej atrakcji – cyrkowym pijaczynie, który odgryzał głowy kurczakom i wężom, aby zarobić na alkohol. Autor w tamtym czasie zainteresował się również psychoanalizą i tarotem, które również zdecydował umieścić w powieści. Sam Gresham zaznaczał, że w trakcie sześcioletniej terapii nie był w idealnym stanie, gdyż nerwica zostawiła po sobie ślad. Przez to uśmierzał problemy alkoholem, który jest częstym motywem w książce. Dodatkowo, sama powieść ma w sobie ślady pijackiej twórczości autora. Książka stała się popularna i doceniana, ale także potępiana i zakazana. Po wydaniu lektury przez kilkanaście lat była zniekształcana oraz cenzurowana.
Fabuła
Jak już wspomniałam wcześniej, głównym bohaterem jest Stan Carlisle. Jako młody mężczyzna ma wielkie ambicje i pragnie czegoś większego od życia. Zaczyna romans z Zeeną – kobietą czytającą w myślach oraz dającą porady wybranym ludziom z widowni. Jednakże jak się później okazuje, wraz ze swoim mężem Petem mają tajemny kod, dzięki któremu porozumiewają się podczas występu. Kobieta może wtedy poprawnie “odczytywać” nurtujące ludzi pytania. Po owocnym romansie Stanowi udaje się zdobyć notatnik z kodem i uczy się go odczytywać.
Następnie opuszcza jarmark razem z zakochaną w nim młodą Molly. Oboje zaczynają wspólnie występować na scenie oraz zarabiać duże pieniądze dzięki ich spektakularnym pokazom. Stan zostaje mentalistą. Zatraca się w tym życiu i pragnie większych sukcesów. Nie okazuje Molly takiej miłości, jakiej ona oczekuje. Wielokrotnie obiecuje jej, że po kolejnym udanym występie będą mogli wyjechać tam, gdzie chcą. Staje się spirytystą – dogadza gustom bogatych i łatwowiernych klientów. W końcu zaczyna odwiedzać Lilith – lekarkę, z którą zdradza Molly. Żyje w przeświadczeniu, że jest panem swojego losu, jednak sprawy w jego życiu się komplikują: jeden z występów nie idzie po jego myśli, a historia zaczyna zataczać koło.
Zepsucie postaci kobiecej
Przeszłość kobiety
Poznajemy historię Molly przed tym, jak dołącza do obwoźnego jarmarku. Kiedy była dzieckiem żyła ze swoim Papą, który uczył ją przeróżnych rzeczy, np. tego, jak wyjść z hotelu z owiniętymi sukienkami wokół swojego ciała. Ojciec wyróżniał się niesamowitym sprytem i umiejętnością poradzenia sobie w każdej sytuacji. Był wspierający, pomocny, a kiedy w wieku piętnastu lat jakiś chłopak próbował obściskiwać Molly – skonfrontował się z nim, ratując córkę. Dorabiali się przez obstawianie wyścigów konnych, a gdy spłacili część długów, mężczyzna zapisał dziewczynę do szkoły tanecznej. Niestety, gdy Molly miała szesnaście lat jej ojciec został zaatakowany, przez co została sama.
Zmiana charakteru czy problemy z przywiązaniem?
Po zapoznaniu się z tą historią możemy stwierdzić, że Molly stała się kobietą niezależną, silną (w końcu jakoś poradziła sobie ze stratą ukochanego Papy), ale też sprytną oraz zdeterminowaną. Jej ojciec zawsze powtarzał, żeby nie kochała się z kimś, kto nie dałby jej swojej szczoteczki do zębów. Zasada może i specyficzna, ale coś w niej jest.
Jednakże w trakcie czytania książki, kiedy Molly znajdowała się już w jarmarku, nie zauważyłam głębszej relacji pomiędzy nią a Stanem (a przecież w końcu odeszła z nim zakochana po uszy!). Mężczyzna nie był wobec niej nadto troskliwy. Kierując się zasadą Papy, wątpię, że Stan użyczyłby Molly swojej szczoteczki, a ta i tak go wybrała. Niestety te dwie sytuacje zestawione ze sobą mi nie pasują. Z drugiej strony można stwierdzić, że kobieta odeszła ze Stanem, gdyż ten ofiarował jej pewną stabilność, której nie miała od czasu śmierci ojca.
“Zaułek koszmarów to portret chciwości pokazany przez wzloty i upadki jarmarcznego kuglarza” – “Publishers Weekly”
Forma powieści
Książka nie jest typowo podzielona na ponumerowane rozdziały, a na talię tarota. Składa się ona z dwudziestu dwóch kart atutowych (dwadzieścia jeden ponumerowanych) oraz pięćdziesięciu kart podzielonych na cztery kolory (buławy, kielichy, miecze i denary). W celach wróżebnych stosuje się karty atutowe (Wielkie Arkana) i to właśnie ich nazwy są tytułami rozdziałów. Pierwszą z nich jest Głupiec, pozbawiony wartości liczbowej, a ostatnią – Świat.
Podsumowanie
Powieść jest niezwykle interesująca i w pewnym sensie stanowi klasyk kryminału XX wieku. Zdecydowanie polecam ją osobom, które interesują się tematem spirytyzmu, tajemnic, wróżbiarstwa oraz psychologicznych warstw ludzkiego umysłu. Dzięki tej pozycji możemy odkrywać zaułki ludzkiej natury i zobaczyć, do czego są w stanie posunąć się ludzie, aby osiągnąć swój cel. Atmosfera jest momentami ciężka oraz przytłaczająca, ale też wciągająca i wprowadzająca napięcie (w pozytywnym sensie!). Zapoznajemy się również z przeszłością głównego bohatera (w trakcie lektury pojawiają się wstawki z jego dzieciństwa), co może zarówno poszerzyć nam postrzeganie tej postaci, jak i pozwolić na głębszą analizę jego aktualnych wybryków.
