Świat bez prostej recepty. Dlaczego ulegamy teoriom spiskowym?

Złudne poczucie kontroli, mechanizmy obronne w obliczu kryzysu i słabości edukacji medialnej – to tylko niektóre z tematów poruszanych podczas spotkania autorskiego z Adamem Majchrzakiem w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Gdańskiego. Pretekstem do dyskusji była premiera jego najnowszej książki Granice zdrowego rozsądku – teorie spiskowe i przekazy portali konspiracyjnych. Jak nie dać się złapać na haczyk dezinformacji i dlaczego podatny na nią jest niemal każdy z nas?

Adam Majchrzak przez sześć lat związany był ze Stowarzyszeniem Demagog – pierwszą w Polsce organizacją zajmującą się profesjonalnym fact-checkingiem – gdzie pełnił funkcje zastępcy redaktora naczelnego i starszego analityka. Studentom Instytutu Mediów, Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej WNS UG znany jest przede wszystkim z sal wykładowych. W swojej pracy naukowej i dydaktycznej od lat prześwietla mechanizmy manipulacji informacyjnej.

Podczas piątkowego (16 października 2026 r.) spotkania autorskiego, które poprowadził Rafał Król z Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego, w murach Biblioteki Głównej UG zgromadzili się studenci oraz mieszkańcy Trójmiasta szukający drogowskazów w dzisiejszym szumie informacyjnym.

Strach, kozły ofiarne i iluzja prostoty

Czy wiara w teorie spiskowe to wynik chłodnej kalkulacji? Jak przekonywał autor, u jej podstaw leży najczęściej pierwotny strach oraz potrzeba odzyskania poczucia wpływu. W momentach przełomowych – wojny, pandemii czy kryzysów gospodarczych – ludzki umysł szuka najprostszych, nawet jeśli absurdalnych, wyjaśnień.

– Z perspektywy psychologicznej łatwiej jest nam wskazać jedną konkretną osobę odpowiedzialną za zło, bo to porządkuje chaotyczną rzeczywistość – tłumaczył Adam Majchrzak.

W ten sposób postacie takie jak Bill Gates czy George Soros stają się wygodnymi kozłami ofiarnymi. Zamiast analizować skomplikowane zjawiska rynkowe czy decyzje polityczne, uwaga społeczna zostaje skierowana na proste narracje o „tajemnych układach”.

Mechanizm ten nie jest nowy – powraca od stuleci, przybierając w przeszłości postać polowań na czarownice czy poszukiwania winnych epidemii. Dziś te same schematy wykorzystują boty, algorytmy oraz aparaty propagandowe państw ościennych.

Propaganda jak promieniowanie – nikt nie jest w pełni odporny

Jednym z najciekawszych wątków dyskusji była konstatacja, że nie ma ludzi całkowicie uodpornionych na dezinformację. Uwierzyć może każdy, od dzieci po osoby bardzo doświadczone, dlatego tak ważna jest ciągła czujność i rewidowanie docierających do nas treści.

Autor książki obnażającej mechanizmy teorii spiskowych przyznał z uśmiechem, że sam niedawno dał się złapać na krążącą w sieci fałszywą informację o chińskim miasteczku, które miało zmienić nazwę na „Bolesławiec”, by łatwiej sprzedawać ceramikę.

– To dowód na to, jak kluczowa jest stała czujność na przyswajane informacje – mówił.

Rafał Król z Wydawnictwa UG zwrócił uwagę na pragmatyczny wymiar publikacji:

– To książka niezwykle przydatna we współczesnym świecie każdemu, kto korzysta z jakiejkolwiek informacji i chce lepiej rozumieć mechanizmy kształtujące naszą rzeczywistość.

Jak bronić się przed manipulacją?

Receptą na chaos informacyjny nie są proste zakazy, lecz wykształcenie nawyku tzw. czytania lateralnego – weryfikowania autora, finansowania publikacji i kontekstu danej wiadomości w zewnętrznych, niezależnych źródłach.

– Kiedy podczas lektury artykułu czy posta pojawia się silny strach, gniew lub zachwyt, powinna nam się zapalić czerwona lampka ostrzegawcza – zaznaczył Adam Majchrzak.

– Zamiast natychmiast podawać treść dalej, warto zatrzymać się, skorzystać z wyszukiwania obrazem czy sprawdzić konsensus naukowy, zweryfikować pochodzenie i inne czynniki.

Gdzie znaleźć książkę?

Monografia Granice zdrowego rozsądku – teorie spiskowe i przekazy portali konspiracyjnych ukazała się nakładem uczelnianego wydawnictwa. Publikację można kupić bezpośrednio w księgarni internetowej Wydawnictwa UG, a także wypożyczyć z zasobów Biblioteki Uniwersytetu Gdańskiego.