Debiuty: Psychologia w wersji instant
4 min przeczytania
autor: rawpixel.com/źródło: Freepik.com
autorka: Basia Bystrzyńska
W ostatnich latach język psychologii stał się jednym z najczęściej używanych sposobów opisywania codziennych doświadczeń. Psychologiczne terminy stały się dla nas powszechne niczym poranna kawa — pojawiają się w rozmowach, mediach społecznościowych i komentarzach pod artykułami. Coraz częściej nie służą już do pogłębionego rozumienia emocji, lecz do ich szybkiego nazywania i porządkowania.
Skala zainteresowania zdrowiem psychicznym nie jest przypadkowa. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia co ósma osoba na świecie zmaga się z zaburzeniami psychicznymi, a pandemia COVID-19 znacząco pogłębiła problemy lękowe i depresyjne, szczególnie wśród młodych ludzi. W Polsce badania Centrum Badania Opinii Społecznej pokazują, że ponad 40 proc. młodych dorosłych deklaruje długotrwały stres lub obniżony nastrój. Terapia w tym sensie nie jest modą — jest odpowiedzią na realny kryzys. A jednak właśnie wokół niej narosła potrzeba prostych, szybkich odpowiedzi.
Algorytm zamiast rozmowy
W mediach społecznościowych język psychologii funkcjonuje dziś w wersji uproszczonej i atrakcyjnej. Krótkie filmy, quizy i cytaty obiecują szybkie odpowiedzi na pytania, które w rzeczywistości wymagają czasu i rozmowy, a przede wszystkim pracy. Hasztagi takie jak ADHD, trauma czy narcyzm osiągają milionowe zasięgi, mimo że treści pod nimi często tworzą osoby bez wykształcenia psychologicznego.
W ten sposób diagnoza zostaje sprowadzona do kilku objawów, a proces terapeutyczny — do estetycznego posta. Psychologia zaczyna przypominać produkt typu fast food: łatwo dostępny, atrakcyjny wizualnie, ale pozbawiony głębi. Zamiast realnej pomocy powoduje złudzenie zrozumienia.
Jak zauważa dr Dominik Chomik, adiunkt w Instytucie Mediów, Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Gdańskiego, mamy do czynienia z nadużywaniem języka fachowego. Terminy psychologiczne zaczynają pełnić funkcję „słów-wytrychów” — brzmią specjalistycznie, ale często nie niosą za sobą realnej treści ani kompetencji. Ich zadaniem nie jest wyjaśnianie, lecz przekonywanie odbiorcy, że ma do czynienia z ekspertem, któremu można zaufać bez dalszych pytań.
Kiedy słowa tracą znaczenie
Wraz z rosnącą popularnością psychologii zmienia się także język, którym o niej mówimy. Pojęcia, które jeszcze niedawno funkcjonowały głównie w gabinetach specjalistów, dziś bez trudu trafiają do codziennych rozmów, komentarzy w sieci i internetowych kłótni. „Trauma”, „narcyzm” czy „toksyczność” przestają być terminami opisującymi konkretne doświadczenia psychiczne, a zaczynają pełnić rolę wygodnych etykiet.
Doktor Chomik zwraca uwagę, że jest to fragment szerszego zjawiska — przechodzenia terminów fachowych do języka ogólnego. Podobny proces dotyczył wcześniej słownictwa medycznego: pojęcia naukowe, które trafiły do języka potocznego, z czasem stały się obelgami i musiały zostać zastąpione innymi. W przypadku psychologii mechanizm jest podobny — popularne użycie sprawia, że słowa tracą precyzję i obrastają wartościowaniem.
W efekcie zamiast pytać „co się z tobą dzieje?”, szybciej mówimy „jesteś toksyczny”. Zamiast próbować zrozumieć przyczyny zachowania, sięgamy po gotową diagnozę. Język, który miał pomagać w rozmowie o emocjach, coraz częściej zamyka dyskusję.
Etykiety zamiast rozmowy
Najbardziej widoczną konsekwencją tej mody jest pułapka amatorskiej diagnozy. Kiedy każde niepowodzenie tłumaczymy „epizodem depresyjnym”, a wybuchowy charakter współpracownika trudnym dzieciństwem, przestajemy rozróżniać zwyczajnie zły nastrój od realnych zaburzeń. Media społecznościowe, napędzane algorytmami promującymi treści skrajne i uproszczone, sprzyjają utrwalaniu takiego myślenia.
Zamiast rzetelnej wiedzy coraz częściej dostajemy listy objawów, które zachęcają do samodzielnego przypisywania sobie diagnoz. W efekcie granica między chwilowym kryzysem a problemem wymagającym pomocy zaczyna się zacierać, a osoby naprawdę potrzebujące giną wśród skrótowych wyjaśnień.
Językoznawca zwraca uwagę, że etykietowanie i posługiwanie się stereotypami niewiele wyjaśnia. Każde kolejne modne określenie z czasem obrasta negatywnymi skojarzeniami i przestaje spełniać swoją funkcję. Dotyczy to także pojęć takich jak „empatia”, które w języku potocznym urastają do moralnych haseł, a nie narzędzi realnego zrozumienia. Tymczasem — jak podkreśla ekspert — nie da się pomagać wszystkim bez granic, nie ponosząc kosztów psychicznych.
Prawdziwa terapia nie działa w trybie natychmiastowym. Wymaga czasu, rozmowy i odpowiedzialności — nie da się jej dopasować do algorytmu ani zamknąć w kilkunastu sekundach. W świecie nadmiaru informacji potrzebujemy dziś nie tylko dostępu do psychologii, ale także umiejętności odróżniania wiedzy od uproszczeń, procesu od hasła i realnej pomocy od trendu. Bo zdrowia psychicznego nie da się obsłużyć w wersji instant.
