Debiuty: Stara śpiewka w rytmie petrodolarów
6 min przeczytania
Fot. Unsplash / autor: Zbynek Burival
Czy narracja o wyzwalaniu społeczeństwa naprawdę wystarcza, by uznać zbrojne obalenie obcego rządu za dopuszczalne? A może za hasłami o wolności nie kryje się geopolityczny altruizm, a bezwzględna walka o wpływy i drenaż wenezuelskiej ziemi,
w której zwykli Wenezuelczycy znów zapłacą najwyższą cenę?
Autorka: Natalia Kurteczko
Wenezuela – niegdyś najszybciej rozwijający się kraj Ameryki Południowej. W latach 30. XX w. wydobycie i handel ropą naftową odpowiadały za 90proc. krajowego eksportu. Niespełna czterdzieści lat później sukces naftowy Wenezueli poskutkował jej awansem do dwudziestki najbogatszych krajów świata. Nie trwało to jednak długo – już w latach 80. spadek cen surowca uderzył w wenezuelskie przychody, rozpoczynając podróż kraju w dół równi pochyłej. Na jaw zaczęła wychodzić lekkomyślność rządzących, którzy przez lata opierali dochód państwowy na jednym filarze. Do całkowitej ruiny kraju przyczyniły się reformy wprowadzane przez socjalistyczny rząd Hugo Cháveza w latach 1999–2013. Były to między innymi masowe programy socjalne finansowane z paliwowych petrodolarów, nacjonalizacja przemysłu naftowego i kluczowych gałęzi gospodarki oraz zastąpienie prywatnej produkcji państwową. W efekcie poskutkowało to paraliżem inwestycji, rosnącą korupcją i upadkiem konkurencyjności kraju.

Dzieło zmarłego w 2013 roku przywódcy kontynuował nieprzerwanie, aż do 3 stycznia 2026 roku, Nicolás Maduro. To właśnie tego dnia, długo szantażowana przez Stany Zjednoczone i objęta stanem wyjątkowym Wenezuela znalazła się w centrum uwagi całego świata.
Po serii amerykańskich ataków bombowych, trwających z przerwami od września 2025 roku, nadszedł moment przełomowy. Cel operacji „Absolute Resolve”, określanej przez niektórych mianem imperialistycznej agresji, został osiągnięty. Dyktator Maduro wraz z małżonką zostali schwytani i przetransportowani do USA, gdzie przed sądem federalnym w Nowym Jorku czeka ich proces o narkoterroryzm i przemyt kokainy. Grozi im nawet dożywocie.
Nieważne jak, ważne, że tak
Obraz Wenezueli sprzed operacji „wyzwoleńczej” znacznie różni się od tego, który obiegł świat tuż po porwaniu Maduro. Szare ulice Caracas, po których dotąd snuli się jedynie zmęczeni i pozbawieni nadziei ludzie, nagle ożyły, mieniąc się kolorami transparentów krytykujących reżim przywódcy. Wszechobecny marazm ustąpił miejsca eksplozji radości, a wiwatujące tłumy ogłaszały zwycięstwo, otwarcie dziękując Trumpowi za wstawiennictwo. Dla wielu obywateli, była to zapowiedź początku końca trwającego od ponad czterech dekad koszmaru.
Z punktu widzenia dyplomacji to akt absolutnego bezprawia i dowód na to, że wkraczamy w erę chaosu, w której Waszyngton, na własne życzenie mianował się globalnym szeryfem. Jednak, żeby w pełni zrozumieć głębię dzisiejszego kryzysu wartości, trzeba odłożyć na bok traktaty i spojrzeć na samych Wenezuelczyków. Prawo międzynarodowe, które przez lata chroniło ich oprawcę przed interwencją z zewnątrz, stało się dla nich bezużyteczne już dawno temu. Kiedy zapytamy o to, czy społeczeństwo cieszy się z tego nielegalnego porwania głowy państwa, odpowiedź z ulicy jest pozytywna.
Frank Bayone, Wenezuelczyk, zapytany o komentarz, nie kryje emocji:
– Tak, tak, jesteśmy bardzo szczęśliwi, dziękujemy Bogu. Tak, to prawdziwa informacja; prezydent i jego żona są w więzieniu.
Kupa banknotów
Skala ekonomicznej zapaści Wenezueli tłumaczy, dlaczego dla wielu obywateli ważniejszy
od pytań o legalność interwencji okazał się sam upadek dyktatora. Najbardziej wymownym symbolem tej ruiny była i jest hiperinflacja, która drastycznie obniżyła siłę nabywczą pieniądza, a ludziom zabrała poczucie godności i bezpieczeństwa.

W 2018 roku, gdy sytuacja pogorszyła się do poziomu absolutnej katastrofy, za jedną rolkę papieru toaletowego trzeba było płacić sporymi stertami banknotów. Pieniądze straciły swoją wartość do tego stopnia, że sprzedawcy przestali je liczyć, a zaczęli ważyć. Sterta bezwartościowych boliwarów potrzebna do zakupu środków higienicznych była fizycznie większa i cięższa od nich samych.
I nie zmienia się nic
W Caracas nie dokonało się żadne wyzwolenie, lecz jedynie przetasowanie talii tych samych kart. Na szczycie władzy, dyktatora zastąpiono postacią stanowiącą od lat ścisły rdzeń wenezuelskiego reżimu – wiceprezydentką Delcy Rodríguez. Opozycja pozostaje w opozycji, a złudzenie ogólnonarodowej solidarności i poczucia sprawczości, które widzieliśmy w mediach, zaczyna blednąć. Zwraca na to uwagę dr Aleksandra Wierucka, kulturoznawczyni i specjalistka od Ameryki Południowej z Uniwersytetu Gdańskiego:
– Chyba społeczeństwo żadnego kraju Ameryki Południowej nie jest solidarne w sposób, w jaki myślimy o tym pojęciu w Europie. Podziały społeczne są głębokie, a różnice nie tylko w stanie posiadania, ale przede wszystkim w istnieniu lub braku perspektyw rozwojowych wpływają na dużą polaryzację. Poszczególne grupy społeczne często nie rozumieją innych, bo funkcjonują w innej codzienności.
Neokolonializm w kostiumie demokracji
Ta „inna codzienność” obnaża brutalną prawdę o pozornym altruizmie USA. Za decyzją Donalda Trumpa kryją się neokolonialne motywy. W świecie, w którym dominuje prawo silniejszego, amerykański bohater nie zjawia się, by ratować uciśnionych. Przybywa po najobfitsze złoża ropy naftowej na świecie oraz metale ziem rzadkich, a przy okazji realizuje swój wybujały sen o nominacji do Pokojowej Nagrody Nobla. Ogromna część zasobów naturalnych Wenezueli znajduje się na obszarach chronionych, również tych zamieszkałych przez rdzenną ludność.
Dr Wierucka podkreśla, że te społeczności od lat padają ofiarą interesów wielkiego kapitału:
– Rdzenni mieszkańcy nie odrzucają tego, co niosą ze sobą technologie XXI wieku, ale chcieliby używać ich na własnych warunkach. Niestety, często technologie są kartą przetargową w negocjacjach, czyli za np. wyrażenie zgody na wydobywanie zasobów naturalnych na terenach rdzennych, korporacje instalują różne, nie zawsze potrzebne sprzęty.
A zatem, zmiana zwierzchnictwa to dla najbiedniejszych obywateli i rdzennych mieszkańców lasów tropikalnych nie wyzwolenie, lecz zwiastun nowego wyzysku, a być może i groźba wysiedlenia.
Mglista przyszłość Wenezueli

Co czeka Wenezuelę po Operacji „Absolute Resolve”? Istnieje szansa, że po ponad czterdziestu latach stagnacji Wenezuelczycy odnajdą wspólny język i przeciwstawią się własnemu rządowi. Znacznie trudniej będzie im jednak walczyć z najeźdźcą, który rękami swojej nowej, rządowej kukiełki oplata mackami wenezuelskie bogactwa naturalne. Odpowiedź kulturoznawczyni również pozbawiona jest większych nadziei:
– Z jednej strony oczywiście wszystkie zmiany polityczne wpływają na społeczeństwo,
ale z drugiej, ze względu na specyfikę społeczności południowo-amerykańskich, ten wpływ może być znikomy. Ludzie będą nadal żyć tak, jak przedtem i borykać się z podobnymi jak teraz problemami. Zapewne najbardziej zmiany odczują uboższe warstwy społeczne, w tym również grupy rdzenne, ponieważ władze amerykańskie prawdopodobnie będą naciskać na większe wydobycie surowców.
Kto następny?
Istotą dzisiejszego kryzysu wartości jest to, że zaczynamy akceptować świat, w którym potężne mocarstwo dla własnych interesów łamie międzynarodowe traktaty, a zrozpaczone społeczeństwo oklaskuje to przestępstwo jako swój ratunek. Los Boliwariańskiej Republiki Wenezueli to jednak tylko połowa problemu. O wiele gorsze jest to, co może nadejść. Wkrótce celem może stać się każde inne państwo. Wystarczy, że okaże się niewygodne albo zbyt bogate w surowce. Prawo międzynarodowe powoli traci resztki znaczenia. Zamiast chronić, staje się tylko dziurawą kurtyną, za którą ukrywają się prawdziwe motywy.
